Roman Chyła

W cieniu zawichojskiego zamku

     Szczególne znaczenie w burzliwych dziejach Zawichostu miał nadwiślański zamek, będący źródłowo potwierdzoną XIV - wieczną fundacją królewską, przez stulecia pełniącą rolę strażnicy przeprawy wiślanej. Powstrzymywał on najazdy wrogów, był także rezydencją miejscowych kasztelanów, a później starostów zawichojskich. Zebranie istniejących wzmianek źródłowych na temat zawichojskiego kasztelu jest ze wszech miar zasadne. Warownia ta przez wieki miała pierwszorzędne znaczenie w regionie sandomierskim, strzegąc dostępu do ludnych i bogatych terenów Ziemi Sandomierskiej i dopiero potop szwedzki spowodował jej całkowitą ruinę.

Zawichost za czasów pierwszych Piastów był niezwykle ważnym punktem strategicznym i handlowym, a jego zdobycie otwierało drogi w kierunku Krakowa oraz ku Wielkopolsce. Tutaj Wisła tworzyła rozlewisko, które poprzez swoją płyciznę stało się dogodnym punktem do przeprawy . Mimo że brak jest potwierdzenia tego w dokumentach, to z pewnością od zarania tak ważna przeprawa musiała posiadać zabezpieczenie w postaci strażnicy, grodu lub obronnego kasztelu.

Lokalizacja pierwszego grodu jest niezwykle utrudniona, gdyż w okolicach Zawichostu odkryto kilka osad o tym charakterze (Trójca, Podgórze). Trudno więc ustalić, gdzie stał pierwszy zamek zawichojski. Nie jest wykluczone, że przeprawa posiadała własne zabezpieczenie, niezależne od centrum grodowego usytuowanego na wzniesieniu, gdzie powstało później miasto. Jak wspomniano wcześniej, kwestią otwartą pozostaje hipoteza o lokalizacji grodu zawichojskiego w Trójcy, przez długie stulecia ludnym przedmieściu Zawichostu, a później odrębnej miejscowości. Ściśle związane z tą problematyką są zagadnienia topografii Zawichostu w średniowieczu i w okresie nowożytnym oraz zmiany koryta Wisły w ciągu wieków. Weryfikacja postawionych hipotez jest jednak możliwa tylko przy dalszych zakrojonych na dużą skalę badaniach archeologicznych we wsi Trójca oraz na wzgórzu miejskim w Zawichoście.

Być może fundatorem pierwszej drewnianej twierdzy był Bolesław Chrobry, co wiązało się z planami tego władcy umacniania granic państwa i prowadzenia aktywnej polityki wschodniej, ale tak naprawdę dopiero Janko z Czarnkowa i Długosz wspominają o zamku zbudowanym przez Kazimierza Wielkiego w Zawichoście.

Pobierz cały artykuł w formacie PDF